Pijany mędrzec nad czarką wina – taoistyczne lekcje wolności w chińskich wierszach

Od problemu czytelnika do „pijanego mędrca”: po co w ogóle ten motyw?

Jeśli podczas lektury chińskich wierszy z epoki Tang masz wrażenie, że poeci tylko piją, tęsknią i patrzą w księżyc, pojawia się naturalne pytanie: czy motyw wina to tylko dekoracja biesiady, czy też zaszyfrowana lekcja Tao i wolności? Zwłaszcza gdy równolegle sięgasz po Daodejing albo Zhuangzi, zderzenie jest ostre: tu poważna filozofia, tam „pijany poeta”. Gdzie tu sensowna praktyka duchowa?

Figura „pijanego mędrca nad czarką wina” powstała właśnie w tej szczelinie. To nie jest kolega z imprezy ani „artysta degenerat” rodem z romantycznych biografii. To ktoś programowo „niedopasowany”, kto świadomie wychodzi poza matrycę społecznych oczekiwań. Używa wina, by rozluźnić szwy między rolami: urzędnik, literat, poddany, „porządny człowiek”. Nie zawsze jest to dosłowny alkohol – często raczej literacki skrót do stanu swobody, w którym kontrola ego słabnie.

Najczęstsza zachodnia pułapka wygląda tak: czytelnik bierze znany mu wzorzec „poety przeklętego” (choroba, używki, auto-destrukcja, kult cierpienia) i nakłada go na Li Baia czy innych poetów. W efekcie wiersze z taoistycznym dystansem zaczynają wyglądać jak po prostu dobrze napisany eskapizm. Taoistyczny „pijany mędrzec” to nie jest cierpiący bohater, tylko „luźny nieśmiertelny” – ktoś, kto zbyt dobrze widzi grę świata, by brać ją śmiertelnie serio.

Kluczowa decyzja, przed którą stoisz jako czytelnik: nie każde wino w wierszu znaczy „Tao”, nie każdy pijany poeta jest mędrcem. Potrzebne są kryteria – kiedy czytać motyw dosłownie (zmęczony urzędnik, rozczarowany człowiek) i na tym poprzestać, a kiedy sensownie przejść na poziom taoistycznej lekcji wolności. Reszta tekstu to właśnie budowanie takich kryteriów i wskazówki, kiedy motyw „pijanego mędrca” jest dobrym przewodnikiem, a kiedy lepiej trzymać go na dystans.

Skąd wziął się pijany mędrzec? Li Bai, Zhuangzi i taoistyczne tło

Li Bai – „nieśmiertelny pośród wina” jako ikona

Li Bai (VIII w., dynastia Tang) to nazwisko, które natychmiast wyskakuje przy haśle „pijany mędrzec”. Nazywano go jiu xian – „nieśmiertelny wina”. Źródło legendy jest podwójne: z jednej strony biograficzne (rzeczywiście pił dużo, miał ekscentryczny charakter, nie zrobił stabilnej kariery urzędniczej), z drugiej – świadomie budowane literacko. To on w dużej mierze ustanowił model poety, który z kielichem w dłoni wychodzi z roli urzędnika i stapia się z księżycem, górami i rzeką.

Klasyczny motyw: „Pijąc samotnie przy księżycu”. Poeta siedzi sam z czarką wina. Żeby nie być samotnym, zaprasza do biesiady księżyc i własny cień: „Razem jesteśmy trzema”. Pije, tańczy, rozmawia z nimi. W pewnym momencie granice się rozmywają: nie wiadomo, kto z kim pije, kto kogo prowadzi w tańcu. To nie jest opis imprezy, tylko paradoksalnie precyzyjny zapis momentu, w którym „ja” przestaje być centrum. Wino jest przyspieszaczem: odcina analityczną kontrolę, podbija wrażliwość na ruch światła, kształty, rytm.

Uwaga: legenda o Li Baiu, który miał utonąć, próbując objąć odbicie księżyca w wodzie, jest sama w sobie lekcją interpretacyjną. Jeśli czytać ją naiwnie – „patrz, artysta, zapił się i zginął przez głupotę” – dostajesz romantyczną kliszę. Jeżeli potraktujesz ją jak przypowieść, w której pragnienie zjednoczenia z czymś nieskończonym rozpuszcza zwykły instynkt samozachowawczy, nagle robi się bliżej taoistycznych paradoksów Zhuangzi niż do biografii „poety przeklętego”.

Ślad Zhuangzi – „niedopasowanie” i spontaniczna wolność

Zhuangzi (IV–III w. p.n.e.), jeden z dwóch kluczowych tekstów taoizmu obok Daodejing, nie mówi wiele o winie, ale cały jest o stanie umysłu, który później chińska poezja zaczęła kodować m.in. poprzez motyw upojenia. Jego mędrcy to ludzie „niewygodni” dla systemu: śmieją się z dworskiej powagi, unikają urzędów, wybierają życie „na uboczu”. Często uchodzą za dziwaków, choć ich percepcja świata jest szersza niż u „normalnych ludzi”.

Kluczowe pojęcie to ziran – „samoz-siebie-tak-ść”, naturalność rzeczy bez sztucznej kontroli. Drugi fundament to wuwei – „działanie przez niedziałanie”, czyli sposób bycia, w którym akcja nie jest wymuszana przez lęk i kalkulację, ale wyrasta jak liść z gałęzi. Wino w późniejszej poezji staje się jednym z literackich skrótów do takiego stanu: kontrola społeczna słabnie, a to, co „samoz-siebie-tak” chce się wyrazić, ma większe szanse przebić się na powierzchnię.

Zhuangzi używał snu, paradoksów, absurdalnego humoru. Poeci Tang użyli kielicha. Mechanizm psychiczny jest podobny: rozchwianie zwykłych granic „ja” i roli. Stąd częste u Li Baia wrażenie, że „nie wiem, czy jestem człowiekiem śniącym siebie jako motyl, czy motylem śniącym o człowieku” – to echo Zhuangzi, tylko zapisane w obrazach księżyca, wina i cienia.

Między wzorcem kulturowym a dosłownym naśladowaniem

Trzeba oddzielić dwie warstwy:

• Li Bai jako człowiek – z całym pakietem słabości, nadmiaru, realnego picia i realnych konsekwencji.
• „Li Bai” jako wzorzec kulturowy – symbol pewnego typu wolności, który potem kopiują inni poeci, malarze, komentatorzy.

Dla twojej własnej praktyki duchowej i sposobu czytania liczy się głównie ta druga warstwa. Nie ma żadnego powodu, by powtarzać styl życia poety, jeśli interesuje cię jego wolność, a nie jego wątroba. Wielu współczesnych mistrzów taoizmu czy zen czerpie z obrazów „pijanego mędrca” wyłącznie metaforycznie, łącząc je np. z praktyką medytacji, chodzenia po górach, przebywania w naturze.

Jeżeli masz za sobą epizody problemów z używkami, sensownie jest przyjąć z góry zasadę: wino czytam jako symbol, nie jako zachętę. Nie umniejsza to wartości poezji, przeciwnie – zmusza do szukania tego, co pod spodem: jak autor mówi o roli, o ego, o naturze, o władzy. To tam kryje się „lekcja wolności”, nie w ilości wypitych czarek.

Trzy poziomy odczytu pijanego wiersza: od kielicha do Tao

Poziom 1 – dosłowny: wino, biesiada i konkretne życie

Najprostszy sposób czytania: traktujesz tekst tak, jak jest napisany. Jeśli poeta opisuje ucztę, słyszysz ucztę. Jeśli narzeka na niesprawiedliwych urzędników, widzisz sfrustrowanego urzędnika. Jeśli mówi: „jutro mogę umrzeć, więc dziś piję do syta” – masz wprost postawę „carpe diem” bez filozoficznych dociekań.

Taki odczyt jest sensowny zwłaszcza, gdy:

• chcesz zrozumieć realia epoki Tang – system egzaminów urzędniczych, presję kariery, kulturę dworu,
• analizujesz biografię poety, zależność między jego życiem a tekstami,
• w wierszu dominują konkretne detale: kto, gdzie, za ile, w jakim kontekście politycznym.

Przykładowa scena: grupa urzędników po oblanym egzaminie spotyka się w gospodzie poza miastem. Piją, klną na system, śpiewają o niesprawiedliwości. W tle nie ma zasadniczo natury, nie ma Tao, jest czysta polityka i emocje. Tu naprawdę nie trzeba na siłę dokładać „transcendencji”. To także część chińskiej literatury: społeczne doświadczenie przegrywających, którzy odreagowują przy alkoholu.

Jeśli zatrzymasz się tylko na tym poziomie, ryzyko błędu jest niewielkie, ale tracisz wiele z taoistycznego wymiaru. Z kolei jeśli wszędzie szukasz „ukrytego Tao”, grozi ci odwrotna pułapka: filozoficzna nadinterpretacja każdej pijackiej sceny.

Poziom 2 – psychologiczny: bunt, ucieczka, bezsilność

Drugi poziom dodaje wymiar psychiczny. Wino staje się narzędziem radzenia sobie z presją systemu, z rolą społeczną, z własną bezradnością. To już nie tylko „pijemy, bo jest impreza”, ale „pijemy, bo nie da się znieść tego, co na trzeźwo”.

Typowe sygnały, że wiersz pracuje na tym piętrze:

• liczne skargi na „podłych ludzi u władzy”, „ślepy los”, „brak miejsca dla zdolnych”,
• powracający motyw niespełnionej kariery, zmarnowanego talentu,
• ton zabarwiony gniewem, żalem, rezygnacją bez wyjścia,
• wino jako deklarowana ucieczka: „tylko pijąc, zapominam o krzywdach”.

To ważny poziom dla współczesnego odbiorcy, bo pokazuje mechanizmy, które bardzo przypominają dzisiejsze: wypalenie zawodowe, frustracja wobec systemu, szukanie znieczulenia. Jeżeli w wierszu dominuje właśnie ten ton, trudno mówić o pełnoprawnej taoistycznej mądrości. To raczej szczery zapis ludzkiej bezradności niż świadoma lekcja wolności.

Błąd interpretacyjny Zachodu polega często na romantyzacji tego stanu: „on tak cierpiał, więc był głęboki”. Z perspektywy taoistycznej głębia zaczyna się dopiero tam, gdzie autor potrafi zobaczyć własny ból jako mały fragment większej gry przemian, a nie jako ostateczny punkt odniesienia.

Poziom 3 – taoistyczny: rozpuszczanie ego i wyjście poza konflikt

Trzeci poziom pojawia się wtedy, gdy wiersz prowadzi cię od osobistego problemu do perspektywy, która ten problem przekracza. Wino jest już nie tyle ucieczką, ile przełącznikiem trybu percepcji: z „centrali ego” na szersze pole uważności.

W praktyce rozpoznasz ten tryb po kilku elementach:

• Natura jako pełnoprawny partner: księżyc, rzeka, sosny, wiatr nie są tłem, ale rozmówcą. Poeta „pije z księżycem”, „rozmawia ze strumieniem”, „zasypia z górami”.
• Rozmycie granic „ja”: pojawiają się obrazy, w których nie wiadomo, kto jest kim – człowiek, cień, księżyc mieszają się; „ja” nie jest już najważniejszym bohaterem.
• Zmiana tonu: ostre emocje (gniew, rozpacz) ustępują miejsca łagodnej ironii, lekkości, czasem melancholii, ale bez przyklejenia się do niej.
• Język bliski paradoksom Zhuangzi: wątpliwość co do tego, co „realne”, żarty z powagi świata, odwracanie perspektyw.

Wyobraź sobie wiersz, który zaczyna się od narzekania na dwór, potem przechodzi do opisu samotnego picia pod gwiazdami, a kończy zdaniem w rodzaju: „na końcu i tak wszystkie sprawy świata stają się lekkie jak mgła nad rzeką”. To znak, że wino nie jest już tylko środkiem znieczulenia, ale impulsem do rozszerzenia pola widzenia. Tu można mówić o taoistycznej lekcji wolności: nie tej, która wygrywa z władzą, ale tej, która wychodzi z gry.

Warunek kluczowy: ostatni akord wiersza nie jest cięższy niż pierwszy. Jeśli na końcu jest więcej goryczy, upadku, zwężenia – mamy raczej hedonizm lub rozpacz. Jeśli na końcu pojawia się przestrzeń, nawet jeśli smutna – to dobry kandydat na „pijanego mędrca”, a nie tylko „pijanego poety”.

Jeśli chcesz sprawdzić, czy dany tekst osiąga taki trzeci poziom, przydatny jest prosty test: zadaj sobie pytanie, w jakim stanie zostawia cię ostatnia linijka. Jeśli po lekturze czujesz głównie zaciśnięcie (złość, bezradność, lepki żal), to znak, że poeta wciąż jest przyklejony do własnej historii. Jeśli pojawia się oddech, nawet podszyty smutkiem, to sygnał, że otworzył się inny wymiar: jednostkowy dramat został podłączony pod większy obieg przemian.

Tip do praktyki: spróbuj czytać taki wiersz dwa razy. Za pierwszym razem zwracaj uwagę na „fabularne ja” – co poeta mówi o sobie, swoim losie, swojej karierze. Za drugim razem ignoruj te elementy, a skup się wyłącznie na obrazach natury i momentach rozmycia granic („ja i księżyc pijemy razem”, „mój cień tańczy beze mnie”). Jeżeli przy drugim czytaniu wiersz robi się lżejszy i przestrzenny, prawdopodobnie dotknąłeś taoistycznego rdzenia.

Uwaga praktyczna dla osób pracujących z tekstem jak z koanem (hasłem do kontemplacji): nie fiksuj się na winie. Weź ten sam wiersz i mentalnie podmień wino na inną „substancję rozluźniającą ego”, która jest bezpieczna w twoim kontekście – długie nocne chodzenie, taniec, śpiew. Jeśli sens metafory nadal działa, a przesłanie o rozpuszczaniu „ja” i wychodzeniu poza konflikt wciąż jest czytelne, znaczy, że tekst ma głębszy, taoistyczny poziom niezależny od alkoholu jako takiego.

Przy lekturze „pijanego mędrca” przydaje się mała checklista: czy autor tylko odreagowuje, czy też coś widzi? Czy wino jest znieczuleniem, czy przełącznikiem perspektywy? Czy finał wiersza dokręca śrubę cierpienia, czy raczej otwiera okno? Jeśli potrafisz te trzy pytania mieć z tyłu głowy, motyw kielicha przestaje być kuszącą dekoracją i staje się praktycznym narzędziem: lustrem dla własnego sposobu radzenia sobie z presją, ale też przypomnieniem, że po drugiej stronie bólu i buntu jest jeszcze jeden tryb działania – tryb, w którym „samoz-siebie-tak” może wreszcie dojść do głosu.

Kiedy motyw wina naprawdę uczy wolności? Matryca kryteriów

Dla porządku można potraktować „pijanego mędrca” jak system diagnostyczny. Zamiast pytać ogólnie „czy to taoistyczne?”, lepiej rozbić problem na kilka prostych kryteriów i sprawdzić, które z nich są spełnione.

Cztery kluczowe osie decyzji: hedonizm, bunt, wgląd, perspektywa

Przy czytaniu takiego wiersza przydatny jest mentalny „panel sterowania” z czterema suwakami:

1. Hedonizm – ile w tekście jest czystej pogoni za przyjemnością: smakiem wina, towarzystwem, erotyką, sławą?
2. Bunt – jak silny jest ton sprzeciwu wobec systemu, rodziny, konwenansu?
3. Wgląd – czy pojawia się jakakolwiek autorefleksja, dystans do własnego cierpienia i pragnień?
4. Perspektywa Tao – czy wiersz w ogóle otwiera się na coś większego niż zysk/strata jednostki (natura, przemiana, bezosobowy rytm rzeczy)?

Mechanizm jest prosty:

• Wysoki hedonizm + wysoki bunt, ale niski wgląd i słaba perspektywa Tao – to raczej „pijany buntownik”, nie „pijany mędrzec”.
• Średni hedonizm, obecny bunt, ale rosnący wgląd i wyraźna perspektywa Tao – dobry kandydat na „pijanego w drodze do mądrości”.
• Hedonizm na dalszym planie, bunt przetworzony w ironię, silny wgląd i spokojna perspektywa Tao – to konfiguracja bliska figurze „pijanego mędrca”.

Uwaga: „pijany mędrzec” nie oznacza braku cierpienia. W wielu tekstach ten ból jest punktem startu. Różnica polega na tym, czy w końcu zostaje „rozpuszczony” w szerszym kontekście, czy tylko się zapętla.

Prosta tabelka: kiedy „pijany mędrzec” ma sens, a kiedy nie

Dla szybkiej oceny możesz użyć uproszczonej matrycy. To nie wzór matematyczny, tylko orientacyjna mapa.

Jeżeli większość wiersza mieści się w lewej kolumnie, prawdopodobnie masz do czynienia z tekstem, który można bez przesady czytać taoistycznie. Jeżeli znacząco przeważa prawa strona, lepiej zostać przy psychologiczno-społecznym odczycie i nie dokładać na siłę „przebudzeń”.

Kiedy taki sposób czytania pomaga, a kiedy lepiej go odpuścić

Nie każdy czytelnik i nie każda sytuacja są dobre na „rozszyfrowywanie” pijanego motywu jako duchowej lekcji. W praktyce można wyróżnić kilka typowych konfiguracji.

Dla kogo to może być autentyczna inspiracja

Interpretacja „wino = przełącznik percepcji, a nie napój” bywa szczególnie użyteczna, gdy:

• pracujesz z tekstami jak z narzędziem praktyki – medytujesz, kontemplujesz, lubisz traktować obrazy jako „koany” do noszenia w głowie; wtedy pijany mędrzec staje się metaforą przechodzenia z trybu kontroli w tryb zaufania procesowi (wu wei).
• masz już minimalne obycie z taoizmem / zen – chociażby na poziomie prostych pojęć: Tao, wu wei, spontaniczność (ziran), pustka; wtedy łatwiej zobaczyć, gdzie poeta „mruga okiem” do tradycji, a gdzie tylko szuka wymówki, by się upić.
• szukasz alternatywy dla czysto racjonalnej pracy z sobą – książki filozoficzne są dla ciebie ważne, ale czujesz przesyt dyskursem; poezja z motywem pijanego mędrca potrafi otworzyć inny kanał rozumienia: obrazowy, nieliniowy, bliższy temu, jak działa Zhuangzi.

Przykład z praktyki: ktoś pracujący w wymagającej branży technologicznej trafia na wiersz, w którym poeta rezygnuje z awansu i „pije z księżycem na wiejskim podwórzu”. Zamiast traktować to jako zachętę do rzucenia pracy, czyta tekst jako pytanie: „w którym momencie mój system ambicji zaczyna mnie pić, a nie odwrotnie?”. Wino staje się symbolem granicy obciążenia, przy której lepiej odpuścić, niż dalej dociskać.

Kiedy lepiej zachować duży dystans

Są też konteksty, w których metafora pijanego mędrca łatwo staje się pułapką.

• Masz lub miałeś problemy z używkami – tutaj założenie „wino jest tylko symbolem” powinno być żelazne. Szukanie duchowych usprawiedliwień dla sięgania po alkohol to jeden z najpewniejszych sposobów na zafałszowanie i poezji, i własnego stanu.
• Masz silną skłonność do idealizowania artystów – jeżeli automatycznie myślisz „im bardziej rozbity, tym bardziej głęboki”, łatwo zrobisz z pijanego poety coś w rodzaju „patrona autodestrukcji”. Tu przydaje się techniczny chłód: sprawdź po prostu, co się dzieje w ostatnich wersach – jest tam przestrzeń, czy tylko rozpad?
• Jesteś na etapie ostrego buntu wobec systemu – wtedy naturalne jest przytulanie każdego tekstu, który mówi „dość dworowi, idę pić”. Dla równowagi pomoże pytanie: czy ten wiersz pokazuje, co jest po drugiej stronie buntu? Jeśli nie – może być dla ciebie tylko echo twojej obecnej fazy, a nie droga dalej.

Tip: jeżeli po lekturze danego wiersza czujesz silną „racjonalizację” własnych destrukcyjnych impulsów („skoro Li Bai pił, to ja też mogę”), to sygnał ostrzegawczy. Mądre teksty nie tyle dają wymówki, ile podkręcają wrażliwość na konsekwencje.

Jak odróżnić literacką pozę od rzeczywistej lekcji wolności

W klasycznej poezji Tang motyw pijanego poety stał się modny. Tak jak dziś w niektórych środowiskach „bohema” bywa stylizowana, tak wtedy istniał styl „franciszkański”: biedny, pijany, szczery – ale nie zawsze idący w parze z realnym dystansem do kariery czy władzy.

Kilka pytań-filtrów pomaga oddzielić pozę od praktyki.

• Czy wiersz coś ryzykuje? – jeśli poeta tylko narzeka przy winie, ale w treści nie ma żadnej decyzji (porzucenia, odwrócenia się, przebaczenia, wyjścia z układu), jest szansa, że to styl, nie postawa.
• Czy obraz „pijanego ja” jest autoironiczny? – tam, gdzie autor potrafi żartować z własnego upojenia, z własnego „nieprzystosowania”, łatwiej o prawdziwy dystans. Gdzie wszystko jest śmiertelnie poważne („mój ból jest najbardziej wyjątkowy”), czynnik wolności bywa śladowy.
• Czy motyw pijaństwa powtarza się mechanicznie? – w twórczości niektórych poetów każde rozczarowanie kończy się tym samym „idę się upić”. To raczej mechanizm obronny niż duchowa ścieżka. Jeżeli jednak motyw pojawia się w kluczowych momentach zwrotu – i za każdym razem otwiera nową perspektywę – to inna historia.
• Jak wiersz traktuje ciało? – ciekawy wskaźnik: teksty bliższe mądrości często pokazują ciało jako część większego procesu (zmęczenie, choroba, starość), bez pogardy i bez gloryfikacji. Teksty bliższe pozie albo fetyszyzują rozpad („im gorzej, tym bardziej artystycznie”), albo go ignorują.

Dla porównania: u Zhuangzi motywy „rozchwiania”, „dziwności” czy „niedopasowania” bohaterów służą czemuś konkretnemu – wybiciu czytelnika z przyzwyczajonych kategorii. Gdy pijany mędrzec z wiersza robi to samo – podważa oczywiste podziały (trzeźwy = mądry, pijany = głupi, urzędnik = ktoś, pustelnik = nikt) – sygnał, że jesteś blisko taoistycznego rdzenia.

Mała lista kontrolna: kiedy i jak korzystać z „pijanego mędrca” dla siebie

Na koniec praktyczny, krótki zestaw pytań, który możesz zastosować za każdym razem, gdy trafisz na taki motyw i zastanawiasz się, czy i jak go „wpuścić” do własnej praktyki.

• Czego szukam w tym wierszu? – ucieczki, wytłumaczenia, inspiracji, perspektywy? Jeżeli głównie wymówki, lepiej odłożyć tekst na później.
• Co się dzieje z „ja” poety od pierwszej do ostatniej linijki? – puchnie, kurczy się, rozpuszcza, mięknie? Kierunek zmiany jest ważniejszy niż pojedyncze zdania.
• Czy potrafię przeczytać ten wiersz, podmieniając wino na inną „praktykę rozluźniania ego”? – spacer nocą, taniec, śpiew, siedzenie nad rzeką. Jeśli wtedy sens tekstu się rozpada, był to raczej hymn do alkoholu. Jeśli działa nadal – możesz bezpiecznie używać go jako metaforycznej lekcji.
• Jak czuję się po lekturze: ciało, oddech, głowa? – to proste, ale skuteczne: napięcie, pobudzenie i „pęd” to sygnał, że uruchomiły się raczej nieprzepracowane impulsy. Spokojniejszy oddech, lżejsza perspektywa, nawet z odcieniem smutku – znak, że w tekście jest coś z przestrzeni Tao, nie tylko z emocjonalnej burzy.

Kluczowe Wnioski

• Motyw „pijanego mędrca” w poezji Tang nie jest opisem imprezy ani romantycznej autodestrukcji, lecz figurą kogoś świadomie „niedopasowanego”, kto wychodzi poza społeczne role (urzędnik, poddany, „porządny człowiek”).
• Wino często pełni funkcję skrótu literackiego: symbolizuje stan rozluźnienia ego i kontroli, w którym łatwiej doświadczyć taoistycznej swobody, a niekoniecznie dosłowne nadużywanie alkoholu.
• Kluczowa pułapka zachodniego czytelnika polega na nakładaniu schematu „poety przeklętego” na Li Baia i innych twórców, przez co teksty z taoistycznym dystansem wyglądają jak eskapistyczne biografie o cierpieniu i używkach.
• Li Bai funkcjonuje na dwóch poziomach: jako realny człowiek z nałogami i porażkami oraz jako kulturowy symbol „nieśmiertelnego pośród wina”; przy czytaniu pod kątem duchowym liczy się głównie ten drugi, wzorcowy poziom.
• Taoistyczne tło (Zhuangzi, pojęcia ziran – „samoz-siebie-tak-ść”, i wuwei – „działanie przez niedziałanie”) pokazuje, że „upojenie” jest metaforą spontanicznej, nieprzymuszonej obecności, w której działanie nie wynika z lęku ani kalkulacji.
• Motyw księżyca, cienia i wina u Li Baia (np. „Pijąc samotnie przy księżycu”) rejestruje moment rozmywania granic „ja” – bliżej mu do paradoksów Zhuangzi („sen motyla”) niż do wyznań cierpiącego artysty.